Gezegen nedir?

Güneşin çevreninde elips şeklinde bir yörünge çizerek dönen gök cisimlerine gezegen denir.

Güneş sisteminde bulunan gezegenler ve diğer gök cisimleri çekim kuvvetinin tesiriyle güneş çevreninde ve belli bir yörünge üzerinde dönmektedirler. Çapı 30 ışık senesi başka bir deyişle 283,821,914,177,430 km olan güneş sisteminde güneş de dahil olmak üzere toplam 10 gezegen vardır. Bu gezegenler güneşe olan uzaklıklarına göre sırasıyla Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün ‘dür.

Bunların dışında bir de Plüton vardır. Ancak Plüton dış merkezli bir yörüngeye sahip olduğu için seyyare olup olmadığı ile ilgili uzun tartışmalar yaşanmış, 24 Ağustos 2006 seneninde ise Beynelmilel Gökbilim Birliği Plüton’un seyyare sınıfından çıkarılarak “cüce seyyare” sınıfına konulduğunu izah etmiştir. Bu dokuz seyyare ile beraber onların bilinen 166 uydusu da güneş sistemine dahildir.

Güneş sistemi isimi verilen dokuz seyyare, Güneş’ten uzaklıkları sırasıyla şunlardır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün, Plüton. Bunlardan Güneş’e en yakın üç seyyare olan Merkür, Venüs ve Dünya’ya “İç Seyyareler”; Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün ve Plüton’a “Dış Seyyareler” isimi verilir.

Buna göre sistemi alana getiren nebula (gaz ve toz bulutları) çekim kuvvetlerinin tesiriyle parçalanması neticesinde yer yer yoğunlaşmalar olmuş ve seyyarelerin ilk şekli yoğunlaşan bu ilkel maddelerden olmuştur. Hem de bu kurama göre Ay Dünya’dan kopmamış ayrı bir gaz kütlesinin yoğunlaşması neticesinde olmuştur.

Vaktimizde gezegenler üzerinde yapılan araştırmalar oldukça ilerlemiştir. Başta Merih ve Venüs olmak üzere bir hayli gezegene gönderilen sondaj uyduları (Mariner ve Venera vb) bu seyyareler ile ilgili çok değerli bilgiler ele geçirmiştir. Hem de bu seyyarelerin renkli resimlerini arzımıza göndermişlerdir. Yakın bir vakitte insanoğlu Venüs ve Mars’a erişmeyi ve buralarda üsler kurmayı tasarılamaktadır.

Merkür
Sıcaklığı çok fazladır(gündüzleri 500° C, geceleri -175° C). Atmosferi yoktur ve yüzeyi kayalıktır. Kendi etrafındaki dönüşünü 58 günde, güneş etrafındaki dönüşünü 88 günde bitirir. Uydusu olmayan iki gezegenden biridir. Güneşe 58 Milyon km uzaklık ile en yakın gezegendir ve sekiz gezegen içerisinde kütlesi bakımından sekizinci sıradadır. Yarıçapı 2439 km’dir. Çekim gücü dünyanın çekim gücünün 1/3’ü kadardır. Dünyada 50 kg ağırlığındaki bir cisim burada 17 kg civarındadır.

Güneşe yakınlığı nedeniyle yüzey sıcaklığı 450 °C ‘nin üzerine çıkabilirken gece güneş ışınlarını almayan diğer tarafı ise -172 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. Üzerine düşen ışınların ancak onda birini yansıta bilmektedir. Merkür, kendi ekseni çevrenindeki dönüşünü 58 günde, güneş çevrenindeki dönüşünü de 88 günde bitirmektedir. Yörünge üzerindeki dönüş hızı takriben olarak 35 km/s’dir. Yerçekim kuvvetinin az olması neticesi çok ince bir atmosfere sahip olan Merkür çok miktarda Helyum ve Hidrojen içerirken, yüzeyi de silikat tozları ile kaplıdır.

Güneşe çok yakın bulunduğu için çıplak gözle görülmesi yalnızca gün doğumunda ve gün batımında olası olmaktadır. Üzerinde irili ufaklı kraterler ve uçurumlar bulunan bu seyyare dünyanın sahip olduğu manyetik alanın %1 kuvvetinde manyetik alana sahiptir. Merkür’e ait ilk fotoğraflar 1974’de AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ uzay aracı “Mariner 10” tarafından çekilmiştir. Resimleri çektikten sonra Dünya ile irtibatı kesilen bu uzay aracı muhtemelen hala güneş çevreninde dönmektedir.

Venüs
Venüs diğer isimiyle çoban yıldızı 108.4 milyon kilometre ile güneşe en yakın ikinci seyyaredir. Dünyaya en yakın olduğu mesafe 38 milyon kilometre’dir. 6050 kilometre’lik yarıçapı olan bu seyyare hemen hemen dünya ile aynı boyutlardadır. Merkür gibi bu seyyarenin de uydusu yoktur. Venüs, güneş etrafındaki dönüşünü 225 günde bitirirken diğer seyyarelerin tersi istikametinde dönmektedir. Diğer tüm seyyareler saat istikametinin tersine dönerken Venüs saat istikametinde döner.

Haliyle güneş batıdan doğup doğudan batar. Güneş ışınlarının %80’ini yansıtabilen bu seyyare güneş ve aydan sonraki en parlak seyyaredir. Atmosferi yoğun olduğu için dünyadan teleskopla veya başka bir aletle görüntülenmesi olası olmamıştır. Akşam yıldızı veyahut sabah yıldızı gibi isimlerde verilen bu seyyarede 200 metre genişliğe ve 400 metre derinliğe kadar oluşmuş kraterler gözlemlenmiştir.

Venüsün atmosfer basıncı dünyadaki atmosfer basıncının 90 katı kadardır ve sera tesiri neticesi bu seyyarenin ekvatordaki sıcaklığı 500 °C ‘nin üzerine çıkabilmektedir. Güneş ışınlarının %2’si yüzeyine erişir ve atmosferdeki su buharı oranı dünyadakinin %1’i kadardır. 27 Mart 1972’de fırlatılan Venere-8 isimli uzay aracının göndermiş olduğu verilere göre venüs çevrenindeki bulutlar 60 km’ye kadar çıkabilmekte ve hızlı bir şekilde hareket etmektedir. Venüs gezegeni bilim insanlarının merak konusu olmuştur bu nedenlede en çok uzay aracı gönderilen ve üzerinde en çok insan yapımı araç bulunan gezegendir.

Mars
Mars diğer isimiyle Merih gezegeni, güneşe 208 milyon km. ile dördüncü sıradaki gezegendir. 3377 km. yarıçapı bulunan bu gezegen, dünyanın çekim kuvvetinin %40’ı kadar bir çekim kuvvetine sahiptir. Yoğunluğu 3.95 gr/cm3 olan bu gezegen 24 sa 37 dakikada, güneş çevrenindeki dönüşünü ise 687 günde bitirmektedir.

İnce bir atmosferi bulunan bu gezegenin Dünya’daki gibi volkan, vadi, çöl ve kutup bölgelerini içeren yapısıyla dünya benzeri bir gezegendir. Phobos, Deimos isimli iki uydusu bulunan bu gezegende hayat olduğu konusundaki söylentiler bir zamanlar yoğunluk kazanmıştı. Hem de Marslılardan sinyal alındığı konusundaki söylentilerde azınmsanamayacak kadar fazlaydı.

Ancak mars üzerinde yapılan araştırmalar hayat olduğu konusundaki söylemleri biraz azaltmış olsada Mars’da çeşitli nebatların olabileceği iddiası kafaları kurcalamaya devam etmektedir. Mars’ın eksen eğikliği 24 derecedir, dünyanın ki ise 23,5 derecedir bu yönüylede dünya ile benzerleki gösterir. Mars’da da tıpkı dünya gibi sene içinde güneşe yaklaşır ve uzaklaşır bu yüzden güney yarımkürede yaz mevsimi güneşe yakın olduğu dönemlerde yaşanır.

Mars yüzeyi incelendiğinde daha önceki dere yataklarına benzeyen kimi şekiller bulunmuştur ve kutuplarının su buzu ile kaplı olduğu tespit etmiştir. Hem de sel baskınlarının izlerine dahi rastlanmıştır bu vaziyet Mars’da hayat var mıydı? sualini yine gündeme getirmiştir.

Jüpiter
Jüpiter diğer isimiyle Erendiz, 71550 kilometre’lik yarı çapı ile Güneş sisteminin en büyük seyyaresi olma özelliğini taşımaktadır. Kütlesi dünyanın kütlesinden takriben 310 kat daha fazla olan bu seyyare çap olarak dünyadan 1323 kat daha büyüktür. Güneşe 778 kilometre uzaklık ile beşinci sırada bulunur, dünyadan uzaklığı ise 800 milyon kilometre’dir.

Yüzey sıcaklığı vasati -140 ºC ‘dir. Jüpiter, güneş etrafındaki bir dönüşünü yaklaşık olarak 12 yılda bitirir. Kendi ekseninde dönme müddeti ise yaklaşık 10 saattir. Bu dev gezegenin manyetik alanı oldukça büyüktür bu sebeple de bilinen 60 tabii uydusu bulunmaktadır ve yerçekimini dünyaya oranla daha fazladır dünyada 50 kilogramlık cisim Jüpiter’de 133 kilogram gelmektedir.

1610 yılında Galileo, yaptığı teleskopla Jüpiter hakkındaki ilk bilgileri ele geçirmiş ve Europa, Callisto, Ganymedeve Io isimli 4 uydusu olduğunu görmüştür. Bu uydulara da Galileo uyduları demiştir. Jüpiter hakkındaki ilk net bilgiler ise 1973 ve 1974 yıllarında Pioneer10 ve Pioneer11 isimli iki uzay aracının gönderilmesiyle ele geçirilmiştir. Daha sonra 1995’li senelerde gönderilen Galileo uzay aracı Io, Ganymede ve Callisto uydularının Jüpiter ile aynı istikamette dönerken Europa uydusu tam ters istikamette döndüğünü tespit etmiştir.

Ayrı olarak yapılan incelemelerde bu uydunun su buzlarıyla kaplı olduğu ve yüzeyinde hiç krater çukuru bulunmadığı tespit edilmiştir. Bu vaziyet atmosfer yapısının dünya ile benzer olabileceği ve canlı yaşayabileceği kuşkusunu doğurmuştur. Karmaşık bir atmosfer yapısına sahip olan bu seyyare %99 oranında hidrojen ve helyum gazı içermektedir ve güneşten aldığı enerjinin 2 kat fazlasını tekrar uzaya salmaktadır.

Satürn
Satürn diğer isimiyle Sekendiz, güneşe 1.4 milyar km. uzaklığı ile altıncı sıradaki gezegendir. Yarıçapı 60.398 km’dir ve Jüpiter gibi bu gezegende büyük oranda hidrojen ve helyum içermektedir. Dünyaya 1.1 milyar km uzaklıktaki bu gezegen güneş etrafındaki dönüşünü 29,4 yılda kendi eksenindeki dönüşünü ise 10 saatte bitirmektedir.

Yüzey sıcaklığı -180 ºC ‘dir. Satürn’ün ayırt edici bir özelliği buz ve taşlardan oluşan halkasıdır. Ayrı olarak gezegenin, en büyüğü 1800 km. çapında olan 30’dan fazla uydusu bulunmaktadır. En çok bilinen uyduları Rhea, Dione, Titan ve Mimas’tır. Bu uydulardan en büyüğü Titan uydusudur ve bu uydu güneş sistemindeki en büyük ikinci uydudur.

Hacmi dünyadan 700 kat fazla olan Satürn, 0,69 g/cm3 yoğunluğa sahip olduğu için kütle olarak sadece 95 kat fazladır. Yer çekimi dünya ile hemen hemen aynıdır. Dünyada 50 kilogramlık cisim Satürn’de 54 kilogram gelmektedir.

Uranüs
Güneşe 2,80 milyar km uzaklık ile yedinci sıradaki gezegendir. Dünyaya uzaklığı en yakın olduğunda yaklaşık olarak 2,5 milyon km’dir. Gezegen öncelikle 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Yoğunluğu ortalama 1,27 gr/cm3‘tür. Uranüs kütlesi itibariyle dünyadan 15 kat hacim olarak ise 100 kat daha büyüktür.

Güneş etrafında 84 yılda dönerken, kendi ekseninde 11 saatte dönmektedir. Yüzey sıcaklığı -214 ºC dolayındadır. 5000 km. kalınlığındaki atmosferi çok oranda Hidrojen, Helyum ve Metan gazları içermektedir. 27 uydusu ile Jüpiter ve Satürn’den sonra en çok uydusu bulunan gezegendir. Beş büyük uydusu olan Ariel, Miranda, Umbriel, Titania ve Oberon’un çapları 500–1600 km arasında değişmektedir.

Neptün
Güneşe 4.5 milyar km uzaklık ile sekizinci sıradaki gezegendir. Dünyaya uzaklığı en yakın olduğunda 4288 milyon km’dir. 1846 yılında Urbain Le Verrier ve Johann Gottfried Galle tarafından keşfedilmiştir. Dünyaya ve güneşe çok uzak olduğu için kesin bilgiler ele geçirilememiştir.

Yarıçapı yaklaşık olarak 25.000 km olan bu gezegen kendi eksenindeki dönüşünü 17.24 saatte, güneş çevrenindeki dönüşünü ise 164 yılda bitirmektedir. Yoğunluğu yaklaşık 1,64 gr/cm3‘tür ve yüzey sıcaklığı -214ºC ‘dir. Atmosferi çok miktarda Hidrojen, Helyum, Metan gazları içermektedir. Bilinen 13 uydusu vardır ancak bunlardan en ehemmiyetlileri Triton, Thalassa, Despina, Galatea, Nereid’dir.

Plüton
Güneşten 6 milyar km uzaklığı ile dokuzuncu sıradaki gezegendir.1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir. Charon, Niks ve Hidra isimli 3 uydusu vardır. Yarıçapı yaklaşık olarak 4000 km’dir. Güneş etrafında 250 yılda bir tur dönerken, kendi ekseni çevreninde 6 gün 9 saat 17 dakikada döner, yüzeyinde donmuş metan ve buz bulunmaktadır.

Bazı kaynaklarda Plüton’un, Neptün’ün uydusu olduğu söylenmektedir. Plüton dış merkezli bir yapıya sahip olduğu için 24 Ağustos 2006 yılında ise Beynelmilel Gökbilim Birliği tarafından cüce gezegen sınıfına konulmuştur.

Gezegenler ve yıldızlar arasındaki farklar
• Gezegenler yıldızlardan daha soğuk ve daha küçüktür.
• Yıldızlar ısı ve ışık kaynağı oldukları halde, gezegenler yıldızlardan aldıkları ışığı yansıtır.
• Yıldızlar nokta şeklinde görünür, gezegenler sathi şekilde görünür.
• Yıldızların konumları birbirine göre değişmezken, gezegenlerin konumları birbirine göre değişir.
• Yıldızlar çok uzak oldukları için gece semanda yanıp sönen saçılmış yapıdaki ışıklarıyla küçük nokta kaynaklar halinde görünürler.
• Yıldızların sıcaklığı çok yüksektir, gezegenler ise soğuyup katılaşmıştır.
• Gezegenlerin ışıkları, yanıp sönmeden daimi kesintisiz olarak görünür.

İlgili Makaleler:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*